Nguyễn Thụy Kha là nhà thơ, nhạc sĩ, nhà báo, nhà nghiên cứu âm nhạc nổi tiếng của Việt Nam. Ông từng có những năm tháng sống và chiến đấu trên chiến trường Lào. Những năm tháng này đó để để lại trong lòng người nhạc sĩ tài hoa những ký ức không thể nào quên. Sau đây, xin giới thiệu bài viết “Một dòng sông âm thanh xanh tình Việt - Lào” của ông được đăng trên Tạp chí Cửa Việt tháng 7/2007.

Nhạc sĩ, nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thụy Kha.

 
Từ ngày thực dân Pháp trở lại xâm lược bán đảo Đông Dương, cách mạng Việt Nam có nhiệm vụ quốc tế quan trọng là giúp đỡ bạn bè các nước láng giềng trên cùng bán đảo chống kẻ thù chung. Thời đó những bộ đội Việt Nam tình nguyện sang Lào chiến đấu đã được mô tả trong tráng ca, hào sảng Tây Tiến của nhà thơ Quang Dũng. 

Khi cuộc kháng chiến trường kỳ kết thúc với Hiệp định đình chiến Genèvơ 20/7/1954, vào đầu những ngày hòa bình, chúng ta lại được đọc những áng văn chương về tình hữu nghị đặc biệt Việt - Lào qua các tác phẩm của nhà văn Lê Khâm (sau đổi là Phan Tứ) như Bên kia biên giới, Trước giờ nổ súng... và nhà văn Văn Linh như Tiểu đoàn hai... Đến thời kháng chiến chống Mỹ thì tình cảm sâu nặng ấy còn được thể hiện qua nhiều ca khúc của các nhạc sĩ Lào do các nhạc sĩ Việt Nam dịch lời và một dòng sông âm thanh xanh tình Việt-Lào là những giai điệu mà các nhạc sĩ Việt Nam viết về đất nước Lào anh em.

Từ trước khi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào giai đoạn quyết liệt, trong thập kỷ hòa bình ngắn ngủi ở miền Bắc Việt Nam (1954-1964), hai bản dân ca Lào là Hoa Chăm pa và Lăm Tơi qua giọng hát thánh thót của ca sĩ Tường Vy đã làm rung động không những bao con tim Việt Nam mà cả bao con tim Lào, trong đó độc đáo nhất là chàng Đại uý Koong Le phản chiến. 

Khi cuộc chiến bùng nổ, đã có một cuộc giao hoà đầy xúc động giữa các nhạc sĩ Lào và Việt Nam. Những tác phẩm như Dải đất tự do, Chống đế quốc Mỹ xâm lược, Mừng chiến thắng Nam Nạ của Si Sa Na Si San đã được các nhạc sĩ Phạm Tuyên, Hồ Bắc, Trọng Loan dịch sang tiếng Việt. Các tác phẩm của Khăm Mường, Xu-văn-thoong, Ma-li-chăn, U-tam-mạ, Hủm Phăm, Xổm Bun, Pa Xớt... đã được các nhạc sĩ Lê Lôi, Xuân Tứ, Đỗ Nhuận, Vũ Thanh và các ca sĩ Trần Hiểu, Phương Thảo, Trần Tiến (lúc ấy là ca sĩ Đoàn Văn công Hà Nội) dịch sang tiếng Việt. Nhưng dòng chảy mạnh mẽ nhất vẫn là dòng chảy giai điệu mà các nhạc sĩ Việt Nam cảm xúc về đất nước, con người, và cuộc chiến đấu của nhân dân Lào.

Theo lời kể của nhạc sĩ Lương Ngọc Trác thì cách đây 40 năm tròn, vào giữa năm 1967, ông đã đưa một đội xung kích gồm 12 diễn viên thuộc Đoàn Văn công Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam từ Hà Nội lên Tây Bắc, vượt biên giới sang chiến trường Lào phục vụ bộ đội công binh Lào - Việt làm đường từ Bản Ban đi Cánh đồng Chum. Dù máy bay địch oanh tạc dữ dội, đội vẫn biểu diễn được 20 cuộc và sau đó bổ sung thêm diễn viên từ Việt Nam sang để biểu diễn phục vụ Hội nghị Trung ương Pathét Lào vào tối 10/8/1967 tại Hang Loong. Đích thân Chủ tịch Xuphanuvông và nhiều đồng lãnh đạo tới xem biểu diễn. Giữa chừng máy bay địch bắn phá ác liệt, hai quả bom rơi trúng cửa hang, nhưng do hang sâu nên mọi người đều an toàn. 

Sau cơn khói lửa, cuộc biểu diễn vẫn tiếp tục cho đến khi kết thúc. Khi anh em văn công về nhà khách thì khu vực đã trúng bom, đồ đạc, quân trang tan nát hết. Các bạn Lào phải tặng cho mỗi người một bộ quân phục. Trong tư trang của nhạc sĩ Lương Ngọc Trác có một quyển sổ chép nhạc ghi lại một sáng tác mới về Lào mang tên Tình hữu nghị Việt - Lào, có cả bản dịch tiếng Lào của một cán bộ thích giai điệu này. Quyển vở đã bị thủng lỗ chỗ vì mảnh bom và trong đó có cả trang ghi bài hát chan chứa tình hữu nghị này. 

Sau chiến tranh, mùa thu năm 1981, nhạc sĩ Lương Ngọc Trác lại có dịp sang giúp đỡ củng cố Đoàn Văn công quân đội Lào. Bài hát của ông đã được các bạn hát theo nhịp lăm vông:

 
Bao năm đã qua mối tình đôi ta
Càng thêm sâu xa hát vang lên bao lời ca
Lòng ta thương nhau như núi cao Trường Sơn
Nước sông Hồng Hà, Cửu Long sóng dâng…

Ngày đó, để có tiết mục cho chương trình, còn có các bài hát Tiến lên quân đội giải phóng nhân dân Lào của Doãn Nho, Tình bạn Việt - Lào như núi như sông của Trọng Loan, Chào đường Chín anh hùng của Huy Thục... đều là anh em nhạc sĩ quân đội cả...(Còn tiếp)
Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha