Váy là trang phục mà phụ nữ Lào thường mặc trong sinh hoạt hằng ngày và lễ hội. Váy gắn bó với cuộc sống của người phụ nữ Lào từ rất xa xưa. Những người phụ nữ lớn tuổi thường dạy bảo con, cháu gái rằng: “Chân tóc phải sạch sẽ, chân váy phải phẳng phiu” (Tin phổm hạy lầm kiệng, tin sịn hạy lầm piêng). Câu nói ấy ngụ ý: váy là trang phục đặc trưng của người phụ nữ Lào và cách mặc phải đẹp mới xem được.
Theo truyền thống, tất cả những người phụ nữ Lào trước khi lấy chồng đều biết làm trang phục cho chính mình, đặc biệt là váy. Vì vậy, việc dệt vải làm váy trở thành một nghề thủ công phổ biến ở các gia đình Lào và có tính chất nối truyền từ đời này qua đời khác. Ngày nay ở vùng nông thôn Lào vẫn lưu giữ được cách sản xuất như trên.
 
 
Váy và phạ piêng tơ tằm không thể thiếu trong trang phục lễ hội của các cô gái Lào.
Ảnh: Tiến Dũng
 
Khi đến vùng nông thôn ở Lào, bạn muốn biết nhà nào có con gái cũng không khó. Nếu bạn thấy dưới gầm nhà sàn, cạnh cầu thang có bày khung cửi thì chắc chắn nhà đó có con gái. Vấn đề ở chỗ là việc dệt vải không diễn ra trong suốt cả năm. Phần lớn họ dệt vải sau khi đã hoàn tất công việc đồng áng hoặc sau vụ thu hoạch trong năm. Vì vậy khi không dệt, họ tháo dỡ khung cửi cất đi và sang năm họ lắp ráp lại.

Trước đây tại Lào, người ta xem việc dệt vải là việc quan trọng nhất trong cuộc sống của người phụ nữ. Trong văn học dân gian Lào có một bài ca dao thể hiện cảnh dệt vải như sau: “Thác nước như em xe tơ, thác nước như em đưa thoi, trời nhíu mày như em quay sợi” (Nặm tọng tạt khư nọng quèng lả, nặm tọng pha khư nọng quèng ỉu, phả nhít khỉu như nọng quèng khẻn). Bài ca dao này cho thấy cuộc sống của người phụ nữ Lào gắn bó với nghề dệt truyền thống như sa quay tơ, guồng kéo sợi, thoi dệt,...

Có nhiều công đoạn để làm nên sợi tơ dệt vải và mỗi công đoạn cũng không dễ dàng, nhất là cách tạo ra sợi tơ tằm. Trước tiên để có tơ người ta phải trải qua công việc trồng dâu và nuôi tằm. Xú-pha-xít (tục ngữ) Lào có câu: “Trồng dâu nuôi tằm lấy tơ”. Câu này ý nói trước tiên phải có cây dâu lấy lá làm thức ăn cho tằm. Sau đó nuôi tằm đến lúc nhả tơ, thành kén. Tiếp theo là công đoạn nấu kén, kéo sợi gọi là “sảo lọt” hoặc “sảo may”. Khi đã có tơ rồi họ lấy tơ nhuộm các màu sắc tùy thích, đem phơi, cuộn thành ống sợi và chuẩn bị dệt vải.
 
 
Cô gái Lào Ma Lay và mẹ đang dệt váy tại bản Xạ Phai. Ảnh: Tiến Dũng
 
Ở Champasak có một bản nổi tiếng dệt váy tơ tằm có tên là Xạ Phai, nằm sát bờ sông Nậm Khỏng mênh mông sóng nước, thuộc mường Sa Nạ Sổm Bùn, cách thủ phủ Pakse 18km. Đây là một bản có nghề dệt lâu đời ở Lào, nhất là dệt váy tơ tằm truyền thống. Không ai biết nghề dệt ở bản này có từ bao giờ, chỉ biết nó có lâu lắm rồi. Mè thạu (bà) Bun Xa Vẳn, nay đã 101 tuổi, nói rằng: Bà đã đã sinh ra lớn lên ở đây và theo mẹ làm nghề dệt từ lúc 12 tuổi. Khi đến đầu bản này, bạn có thể nghe thấy tiếng lách cách của khung cửi được bày dưới gầm nhà sàn vang lên rộn rã.
 
Các khung cửi dệt vải hết sức đơn giản. Trong bản, mỗi gia đình làm một công đoạn làm nên chiếc váy. Đa số là dệt pượn, tức là thân váy, với các hoa văn họa tiết đa dạng, đủ màu sắc. Thân váy Lào khá đẹp và nhiều kiểu dáng. Những thân váy này có thể cải tiến thành các kiểu váy hiện đại và các bộ váy công sở khá đẹp và sang trọng. Trên các tờ lịch và biển quảng cáo ở Lào thường có hình ảnh cô gái Lào trong trang phục váy truyền thống và váy cải tiến rất đẹp. Một số gia đình khác chuyên dệt tin sịn, tức chân váy. Quan trọng nhất là ở khâu này. Váy đẹp hay không, có giá trị như thế nào nhờ vào chân váy. Chân váy được dệt khá cầu kì, gồm nhiều hoa văn, họa tiết phức tạp, màu sắc bắt mắt. Giá trị của chân váy nhiều khi gấp đôi thân váy. Hầu hết những phụ nữ khá giả ở Lào thường dùng chân váy thổ cẩm dệt thủ công. Một vài gia đình khác nữa chuyên làm sợi, xe sợi để dệt. Rất ít gia đình tự xe sợi, tự dệt.

Váy tơ tằm là trang phục thủ công được ưa chuộng bậc nhất ở Lào. Váy tơ tằm không chỉ giá trị ở sợi tơ tằm mà còn nằm ở tài năng và bàn tay khéo léo của người phụ nữ Lào. Những họa tiết đặc sắc được dệt trên tấm váy thể hiện tài năng và sự thành thạo của người phụ nữ Lào. Vì vậy, nếu một người phụ nữ có thể làm và làm thành thạo việc làm váy tơ tằm sẽ trở thành điểm thu hút của người khác, nhất là người con trai.

Nói đến sản phẩm tơ tằm thì không chỉ có váy mà còn rất nhiều các sản phẩm như: áo, túi đeo và các vật dụng khác. Ngày nay, việc tìm kiếm tơ để dệt vải cũng thuận lợi hơn, vì có tơ nhân tạo thay thế cho tơ tằm thật. Nhờ vậy người phụ nữ Lào dễ dàng hơn trong việc hỗ trợ phát triển sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ nhiều và nhanh hơn xưa.

Việc sử dụng hàng tơ tằm gắn bó thường xuyên và mật thiết, đặc biệt là trang phục trong đời sống. Hằng ngày, người phụ nữ Lào thường mặc các loại váy dệt bằng sợi bông hoặc bằng các loại sợi thông thường khác. Khi tham gia các lễ hội truyền thống, dự đám cưới hoặc các lễ hội quan trọng khác, người phụ nữ Lào đều mặc váy tơ tằm. Nếu họ không có đủ bộ áo và váy thì nhất thiết họ phải có một chiếc váy tơ tằm. Trong các lễ hội người phụ nữ Lào không thể thiếu váy tơ tằm và phạ piêng (khăn vắt chéo qua vai che ngực). Chiếc váy tơ tằm làm cho người phụ Lào vốn hiền dịu, xinh đẹp trở nên duyên dáng và rực rỡ hơn. Nếu bạn được tham dự một lễ hội nào đó của người Lào chắc chắn bạn sẽ thấy chiếc váy tơ tằm của họ đẹp như thế nào.

Cùng với các loại váy thông thường, váy tơ tằm đã làm nên một vẻ đẹp đặc sắc của người phụ nữ đất nước triệu voi này./.
Nguyễn Tiến Dũng (ĐHSP TP. Hồ Chí Minh)